احببته كنت سمعه الذى يسمع به . . . وجوه بسيار گفته‌اند محققان . يك وجه آن است كه سالك به رياضات و مجاهدات ، نفس خود را [ كه ] به‌منزلهء آئينهء جهان‌نماست و زنگ‌هاى تعلّقات بر آن آئينه نشسته ، آن را سياه كرده بود ، رياضات به آداب و قوانين ، آن زنگ‌ها را زدوده روشن مىشود و به سبب ذكر بسيار او به جناب اقدس الهى ربطى به هم مىرسد ، پس منعكس مىشود در آن آئينه انوار الهى و به سبب آن ، روح او شنوا مىشود و بينا مىشود و به آن شنوايى مىفهمد مخاطبات الهى را كه در قرآن و احاديث مذكور است و به بينايى مطالعه مىكند در كتاب الهى كه عوالم آفاق و انفس است ، و مىريزد بر دل او انوار حقايق و معارف الهى و زبانش به آن گويا مىشود و به قدرت الهى مىكند هر چه را مىكند و اين معنى نه به حلول و اتحاد است بلكه به محض ارتباط است . ( 3 / 43 و از اين قبيل تحليلها ببينيد در 3 / 132 ) . . . و ظاهر اين اخبار تجسّم اعمال است و استبعادى ندارد كه چيزى در اين نشأت از قبيل اعراض باشد و در آن نشأت از قبيل جواهر باشد چنان كه مجربست زياده از هزار مرتبه كه اگر در روزى علوم حقيقيه منكشف شده است يا ربطى به جناب اقدس الهى به هم رسيده ، در شب سابق آن روز ، در واقعه ديده‌ام كه در ميان آب صافىام و امثال اين وقايع فوق حد حصر بر بنده واقع شده است . پس محتمل است كه در آن نشأت همگى اعمال ، به صورت حوران و غلمان شوند . ( 3 / 87 ) و شيخ محيى الدين عربى در رسالهء انشاء الدوائر نقل كرده است كه مرا به بركت متابعت آن حضرت معراج روحانى شد و در بيت المعمور بلكه در جميع سماوات و بر كرسى و عرش ديدم كه نوشته بود اسامى چهارده معصوم و همه را نام برده است و در چند جا از فتوحات مكى نيز اشاره به آن كرده است . ( 3 / 523 ) [ دربارهء اخبار رجعت مىنويسد : ] و با آن كه از اخبار ما و كتب علماى شيعه قليلى مانده است ، باز متواتر است و در ضمن اخبار در روضه مذكور است و در اينجا نيز اشاره به آن خواهد شد ، ليكن ان شاء الله كتابى جدا ضرور است تأليف نمودن ، چون متروك شده است كتب و مذاهب شيعه ، و اليوم به اعتبار اشتغال طلبه به كتب حكما و عامه و شيطان در اين باب سعى خود را تمام كرده است و ليكن اين حقير به تأييد الله چنان كرده‌ام كه آب رفته به جوى بازآيد . ( 6 / 216 ) . . . عبارات حق گاهى موهم معنى چند مىباشد كه آن معنى البته مراد نيست ، مثل عبارت حديث قدسى اگر جمعى اندكى پيشتر آمدند اين معانى را دانستند ؛ تحصيل استاد از همه مشكل‌تر است . چون جمعى كه علماى اين علم‌اند ، مختفىاند و شبيه‌اند در صورت و گفتگوها با ملاحده ، بسيار است كه ملحد مىشوند به نادانى ، چون عبارات صوفيه قريب